در ۵ ساعت التهاب دانشگاه تهران چه گذشت؟/ تقابل دو نگاه متفاوت به مفهوم اعتراض

به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ دانشگاه تهران، به‌عنوان مهم‌ترین و نمادین‌ترین نهاد آموزش عالی کشور، همواره آینه‌ای از تحولات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ایران بوده است. هر رخداد در این دانشگاه، فراتر از یک اتفاق دانشجویی، حامل پیام‌هایی برای حاکمیت، جامعه و حتی بیرون از مرزهاست. از همین رو، تجمعات اعتراضی روز سه‌شنبه ۹ دی ۱۴۰۴ در پردیس مرکزی دانشگاه تهران، صرفاً یک اعتراض مقطعی تلقی نمی‌شود؛ بلکه رویدادی است که باید آن را در بستر فشارهای اقتصادی، شکاف‌های اجتماعی، تجربه‌های پیشین دانشگاه و شرایط امنیتی خاص کشور تحلیل کرد.

این تجمعات در حالی شکل گرفت که جامعه ایران با یکی از دشوارترین مقاطع اقتصادی سال‌های اخیر مواجه است. افزایش بی‌رویه نرخ ارز، بی‌ثباتی بازار، کاهش شدید قدرت خرید و سردرگمی فعالان اقتصادی، نارضایتی گسترده‌ای در میان اقشار مختلف ایجاد کرده است. اعتراضات بازاریان در روزهای منتهی به ۹ دی، یکی از نشانه‌های عینی این وضعیت بود. طبیعی بود که این فشارها به فضای دانشگاه نیز سرریز شود؛ فضایی که همواره نسبت به تحولات اقتصادی و اجتماعی حساس بوده است.

در عین حال، دانشگاه تهران در هفته‌های گذشته با اعتراضات صنفی-رفاهی و انتقادات مدیریتی نیز مواجه بود. بخشی از دانشجویان، شیوه اداره دانشگاه و نحوه پاسخ‌گویی محمدحسین امید، رئیس دانشگاه را ناکارآمد می‌دانستند. این انباشت نارضایتی، زمینه‌ای ایجاد کرد که هر جرقه‌ای بتواند به تجمعی گسترده منجر شود.

اما آنچه شرایط را پیچیده‌تر و حساس‌تر می‌کند، وضعیت امنیتی کشور است. تنها چند ماه از جنگ مستقیم با رژیم صهیونیستی گذشته و منطقه همچنان در شرایط ناپایدار به‌سر می‌برد. در چنین فضایی، مرز میان «اعتراض مشروع» و «بازی در زمین دشمن» به‌شدت باریک می‌شود. همین مسئله، تجمعات اعتراضی را به یک آزمون جدی برای بلوغ کنشگری دانشجویی تبدیل کرد.

ساعت ۱۲:۳۰ تا ۱۳:۱۵ | کتابخانه مرکزی؛ آغاز با ابهام

از حوالی ساعت ۱۲:۳۰، نخستین گروه‌های دانشجویی در مقابل کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران تجمع کردند. جمعیت در این مقطع هنوز چندان متراکم نبود، اما نشانه‌های یک فراخوان از پیش طراحی‌شده به‌وضوح دیده می‌شد. از شب قبل، پوسترها و پیام‌هایی در برخی کانال‌ها و گروه‌های تلگرامی(بعنوان مثال، گروهی با عنوان شورای عمومی صنفی دانشگاه تهران) منتشر شده بود؛ پیام‌هایی با عناوینی چون «لحظه برخاستن است»، «مرگ بر استبداد، فقر و فساد و بیداد» و «صدای دانشگاه، صدای مردم».

در اطراف محل تجمع، تعداد زیادی تماشاگر در قالب گروه‌های کوچک ۵ یا ۶ نفره ایستاده بودند. برخی صرفاً نظاره‌گر بودند، برخی فیلم می‌گرفتند و برخی دیگر با تردید به شعارها گوش می‌دادند. انتظار می‌رفت که با توجه به شرایط اقتصادی کشور و اعتراضات اخیر بازار، شعارها حول محور مشخصی از مطالبات معیشتی و نقد سیاست‌های اقتصادی دولت چهاردهم شکل بگیرد؛ اما از همان دقایق نخست، چنین محتوایی کمتر به گوش می‌رسید.

شعارها کلی، احساسی و فاقد جهت‌گیری روشن اقتصادی بود. این مسئله، از همان ابتدا این گمان را تقویت می‌کرد که بخشی از حاضران، بیش از آنکه دغدغه اصلاح اقتصادی داشته باشند، به‌دنبال بازتولید یک الگوی اعتراضی رادیکال هستند.

ساعت ۱۳:۱۵ تا ۱۳:۴۵ | حرکت در محوطه پردیس مرکزی؛ گسترش جغرافیای تنش

در حدود ساعت ۱۳:۱۵، جمعیت اولیه شروع به حرکت کرد. مسیر حرکت از مقابل کتابخانه مرکزی به سمت دانشکده‌های علوم، ادبیات و هنرهای زیبا بود. در مقابل هر دانشکده، جمعیت برای چند دقیقه توقف می‌کرد و شعار می‌داد. این توقف‌های مقطعی، باعث جلب توجه دانشجویان بیشتری شد؛ برخی به جمع تماشاگران اضافه می‌شدند و برخی دیگر به‌طور محدود به جمعیت می‌پیوستند.

در این مرحله، به‌تدریج دو جریان اصلی در دل تجمع قابل تشخیص شد. از یک‌سو، عناصری که شعارهای تند، ساختارشکن و بعضاً توهین‌آمیز سر می‌دادند و تلاش می‌کردند فضا را ملتهب نگه دارند. از سوی دیگر، دانشجویانی که با پرچم‌های ایران شناخته می‌شدند و ضمن اعتراض به وضعیت اقتصادی، بر حفظ آرامش و مرزبندی با رفتارهای افراطی تأکید داشتند.

ساعت ۱۴:۰۰ تا ۱۵:۰۰ | دانشکده ادبیات؛ نقطه عطف تقابل

در بازه ۱۴ تا ۱۵، تجمع به مقابل دانشکده ادبیات رسید؛ جایی که به نقطه عطف تحولات روز تبدیل شد. در این محل، دو جریان عملاً روبه‌روی یکدیگر قرار گرفتند. دانشجویان متعهد و تشکل‌محور، حد فاصل مسیر منتهی به سردر دانشگاه را مسدود کردند تا مانع حرکت جمعیت رادیکال شوند.

حدود ۲۵ دقیقه، فضای مقابل دانشکده ادبیات صحنه تبادل شعار بود. شعارهای جریان رادیکال، نه‌تنها فاقد محتوای اقتصادی بود، بلکه با ادبیاتی تند و تحریک‌آمیز همراه می‌شد. در مقابل، دانشجویان متعهد با شعارهایی چون «اعتراض حق ماست، انسجام راه ماست» و «ما با همیم همیشه، تهران دمشق نمی‌شه» تلاش می‌کردند پیام خود را منتقل کنند.

با بالا گرفتن تنش، برخی از عناصر رادیکال در گروه‌های کوچک، مسیر اصلی را رها کرده و از میان درخت‌ها و حاشیه دانشکده‌ها به سمت سردر دویدند. این حرکت، عملاً قواعد تجمع را به‌هم زد و احتمال درگیری را افزایش داد.

ساعت ۱۵:۰۰ تا ۱۵:۳۰ | کانتینر و نمادسازی رادیکال

در نزدیکی سردر، کانتینر مستقر در مسیر به یکی از نمادهای موقت این تجمع تبدیل شد. تعدادی از عناصر رادیکال از کانتینر بالا رفتند، روی آن کوبیدند و شعار دادند. صدای ضربه‌ها، فضا را متشنج‌تر کرد. در مقابل، دانشجویان متعهد با شعار «بیا پایین» واکنش نشان دادند.

در اقدامی معنادار، دو نفر از دانشجویان متعهد نیز با پرچم ایران از کانتینر بالا رفتند و پرچم را به اهتزاز درآوردند؛ حرکتی که به‌وضوح نشان می‌داد نزاع اصلی، نه بر سر «اعتراض یا عدم اعتراض»، بلکه بر سر «معنای اعتراض» است.

ساعت ۱۵:۳۰ تا ۱۶:۰۰ | پردیس هنرها و چهارراه فنی

در حدود ساعت ۱۵:۳۰، جریان رادیکال به سمت پردیس هنرها حرکت کرد. در این محل، حدود ۶۰ تا ۷۰ نفر در اطراف یک سکو جمع شدند و شعارهای ساختارشکن سر دادند. شمار زیادی تماشاگر نیز اطراف ایستاده بودند. پس از چند دقیقه، جمعیت به سمت چهارراه فنی به حرکت درآمد.

در ابتدای مسیر منتهی به درِ فنی ۱۶ آذر، ردیفی از دانشجویان متعهد ایستادند و با سر دادن تکبیرهای پیاپی، مانع عبور شدند. پاسخ جریان مقابل، هو کردن، شعار «آزادی، آزادی» و سپس شعارهای تندتر بود. فضای چهارراه فنی در این مقطع به‌شدت ملتهب شد.

ساعت ۱۵:۴۰ تا ۱۶:۰۰ | سردر دانشگاه؛ نطق و مرزبندی

در حوالی ۱۵:۴۰، تمرکز دانشجویان انقلابی در مقابل سردر دانشگاه تهران شکل گرفت. پرچم‌ها برافراشته شد و جمعیت منتظر ماند. در همین زمان، سجاد رامفر، معاون سیاسی بسیج دانشجویی دانشگاه تهران، روی سکوی سردر سخنانی ایراد کرد.

او با اشاره به نرخ بالای ارز و فشار اقتصادی بر مردم گفت که اعتراض حق دانشجوست، اما اغتشاش و تخریب، نه. تأکید او بر اینکه داد اعتراض باید بر سر مفسدان اقتصادی باشد، نه نمادهای ملی، بازتاب‌دهنده نگاه بخشی از بدنه دانشجویی بود که می‌خواست اعتراض را در چارچوب منافع ملی حفظ کند.

ساعت ۱۶:۰۰ تا ۱۷:۰۰ | درِ قدس، چهارراه فنی و اوج درگیری‌ها

جریان هرج‌ومرج‌طلب، با شعارهایی همچون «هیز تویی، هرزه تویی، زن آزاده منم»، سعی داشت فضای روانی را متشنج کند. برخی از اعضای این جریان حتی اقدام به پرتاب سنگ و بطری آب به سمت دانشجویان انقلابی، از جمله دانشجویان دختر کردند. در واکنش، دانشجویان متعهد تلاش کردند با حفظ آرامش و گفت‌وگو، از تشدید تنش جلوگیری کنند و پرچم‌های ایران را به اهتزاز درآورند تا نشان دهند که اعتراض آنان در چارچوب ملی و مسالمت‌آمیز است.

در چهارراه فنی نیز، شرایط به حدی متشنج شد که صدای شعارها از هر دو سمت، پیوسته در گوش‌ها پیچیده بود. عناصر فریب‌خورده پلاکاردهای روی تیر چراغ‌ها از جمله عکس سردار شهید حاج قاسم سلیمانی را برمی‌داشتند و زیر دست و پا می‌انداختند؛ هدف این کار فقط یک چیز می‌توانست باشد؛ تحریک فضای تجمع و وخیم‌تر کردن اوضاع متشنج شده.

ساعت ۱۷:۰۰ تا ۱۷:۳۰ | نماز جماعت و فروکش تنش

نماز جماعت دانشجویان در صحن دانشگاه برگزار شد؛ اقدامی که به نوعی فضای معنوی و آرامش‌بخش در قلب پردیس مرکزی ایجاد کرد. در این مقطع، تنها چند گروه کوچک از جریان رادیکال باقی مانده بودند و درگیر مشاجرات لفظی پراکنده با دانشجویان حزب‌اللهی بودند.

نماز جماعت به‌سرعت توانست بخشی از تجمع را به نظم و آرامش نسبی برگرداند. همزمان، سجاد رامفر به نمایندگی از دانشجویان بسیجی صحبت کرد و ضمن اشاره به تجمعات پیشین، بر اهمیت ایستادگی در مسیر آرمان‌ها و حفظ مرزبندی اعتراض مشروع با اغتشاش تأکید کرد. 

شعارهای دانشجویان متعهد همچنان ادامه داشت: «خونی که در رگ ماست هدیه به رهبر ماست»، «مرگ بر اسرائیل، دانشجوی مسلمان حامی مستضعفان»، که به‌روشنی تمایز میان اعتراض اقتصادی با شعارهای ساختارشکنانه جریان رادیکال را نشان می‌داد.

حوالی ساعت 17:45، جمعیت جریان رادیکال به‌تدریج متفرق شد. گروه‌های کوچک و پراکنده‌ای همچنان در گوشه‌هایی از دانشگاه بحث و مشاجره داشتند، اما دیگر تجمع گسترده‌ای وجود نداشت. نماز دوم جماعت نیز اقامه شد و به نوعی پایان رسمی روز تجمع را رقم زد.

فضای دانشگاه پس از این، آرام و قابل مدیریت بود. حراست دانشگاه و نیروهای امنیتی با حفظ بی‌طرفی توانستند از تشدید اوضاع جلوگیری کنند و مطمئن شدند که امنیت دانشجویان و پردیس مرکزی تأمین شده است.

تحلیل و جمع‌بندی

تجمع ۹ دی ۱۴۰۴ در دانشگاه تهران نمونه‌ای عینی از تلاقی اعتراض اقتصادی، فشارهای اجتماعی و سیاست‌های اداره دانشگاه بود. چند نکته کلیدی از این روز قابل استخراج است:

1. اتفاقات این روز نشان داد که حتی در بستر اعتراض مشروع، عناصر ساختارشکن می‌توانند جریان را از مسیر اصلی خود منحرف کنند. دانشجویان متعهد با هدایت و مرزبندی هوشمندانه توانستند اعتراض خود را از اغتشاش و توهین به نمادهای ملی جدا نگه دارند.

2. دانشجویان انقلابی عمدتاً اعتراض خود را حول مسائل اقتصادی و معیشتی شکل دادند؛ نرخ بالای ارز، کاهش قدرت خرید و سوءمدیریت اقتصادی از اصلی‌ترین محورهای آن بود. این نشان می‌دهد که دانشجویان توانسته‌اند اعتراض خود را در چارچوب مطالبات واقعی و مشروع نگه دارند.

3.  حفظ پرچم ایران و عکس شهید سلیمانی توسط دانشجویان متعهد، در مقابل اقدام عناصر رادیکال برای تخریب این نمادها، یکی از نقاط برجسته روز بود و پیام روشنی به عموم دانشجویان و جامعه فرستاد: اعتراض مشروع با حفظ ارزش‌ها و امنیت ملی ممکن است.

4.  این تجمع، آزمونی جدی برای بلوغ سیاسی و اجتماعی دانشجویان بود. این روز نشان داد که آگاهی، مرزبندی و مسئولیت‌پذیری در اعتراضات می‌تواند مانع تبدیل اعتراض مشروع به اغتشاش شود؛ امری حیاتی برای دانشگاه‌ها، فعالان دانشجویی و حتی سیاستگذاران کشور.

گزارش از امیر صفره